Sis, denizde en sessiz tehlikedir: rüzgâr ya da dalga olmadan görüşü birkaç yüz metreye, bazen onlarca metreye indirir. Türkiye’de sis, özellikle ilkbaharda Marmara’da ve İstanbul Boğazı’nda, sabah saatlerinde ise birçok kıyıda görülür. Bu yazı, kısıtlı görüşte hem kuralları hem de radarın pratikte nasıl kullanılacağını anlatır.
1. Kısıtlı görüşte kurallar (COLREG Kural 19)
Denizde Çatışmayı Önleme Tüzüğü’nün 19. kuralı, birbirini göremeyen tekneler için geçerlidir. Özetle:
- Her tekne, o anki koşullara uygun emniyetli hızla seyreder; makine hemen manevraya hazır tutulur.
- Yalnız radarla tespit edilen bir tekneyle yakın geçiş ya da çatışma riski olup olmadığı değerlendirilir ve gerekiyorsa erken önlem alınır.
- Kaçınma manevrasında, mümkün olduğunca, pruvanızın önündeki bir tekne için iskeleye dönüşten ve aborda ya da arkadaki bir tekneye doğru dönüşten kaçınılır.
- Bir teknenin sis işaretini pruvanın önünden duyduğunuzda, çatışma riski olmadığı anlaşılana kadar hız dümen tutacak en aza indirilir, gerekirse durulur.
2. Ses işaretleri (Kural 35)
- Yol almakta olan makine gücüyle yürütülen tekne: En fazla 2 dakikada bir, bir uzun düdük.
- Yol almadan duran makine gücüyle yürütülen tekne: En fazla 2 dakikada bir, arka arkaya iki uzun düdük.
- Yelkenli tekne: En fazla 2 dakikada bir, bir uzun ve iki kısa düdük.
- Demirli tekne: En fazla dakikada bir, yaklaşık 5 saniye hızlı çan çalınması.
12 metreden küçük teknelerin bu işaretleri vermesi zorunlu değildir, ama 2 dakikayı geçmeyen aralıklarla başka etkili bir ses işareti vermeleri gerekir. Teknede çalışan bir düdük ya da korna olması bu yüzden önemlidir.
3. Emniyetli hız ne demek?
Emniyetli hız, görüş mesafesi içinde durabileceğiniz hızdır. Görüş 200 metreye düştüyse, 200 metre içinde durabilmeniz gerekir. Bu, çoğu teknede birkaç knot anlamına gelir. Hızı düşürmek aynı zamanda karşıdaki tekneye tepki süresi kazandırır.
4. Radarı sise hazırlamak
Radarı sis bastırdığında ilk kez açmak yerine, açık havada ayarlarını tanımak gerekir. Pratikte:
- Kazanç (gain): Ekranda hafif bir arka plan gürültüsü görünecek kadar açılır; fazla kısmak küçük hedefleri kaybettirir.
- Deniz yankısı (sea clutter): Teknenin çevresindeki dalga yankılarını bastırır; fazla açılırsa yakın küçük tekneler de kaybolur.
- Yağmur yankısı (rain clutter): Yağış bölgelerini temizler; sisle birlikte yağış varsa kullanılır.
- Menzil: Uzun menzil erken uyarı verir, kısa menzil yakın hedefleri netleştirir. İkisi arasında düzenli geçiş yapılır.
5. CPA ve TCPA: hedef ne kadar yakından geçecek?
Radar ya da AIS, bir hedefin size en yakın geçiş mesafesini (CPA) ve bu ana kalan süreyi (TCPA) hesaplar. Pratik kural: kerterizi değişmeyen ve mesafesi azalan hedef, çatışma rotasındadır. Radarda elektronik kerteriz çizgisini (EBL) hedefin üzerine koyun; birkaç dakika içinde hedef çizgi üzerinde kalıyorsa erken ve belirgin bir manevra yapın.
Radarın hesapladığı değerler, kendi rotanız ve hızınız sabitken güvenilirdir. Sık rota değiştiriyorsanız hesaplar gecikmeli ve yanıltıcı olabilir.
6. AIS’in sınırları
AIS çok değerli bir yardımcıdır, ama sisin tek çözümü değildir:
- Her tekne AIS yayını yapmaz; balıkçı teknelerinin ve küçük gezi teknelerinin önemli bir kısmında AIS yoktur.
- AIS, hedefin kendi bildirdiği konuma dayanır; hatalı ayarlı bir cihaz yanlış bilgi verebilir.
- Radar ise yalnızca yansıyan yankıyı gösterir; AIS’i olmayan hedefleri görmenin yolu radardır.
Siz de görünür olun: bir radar reflektörü, küçük bir teknenin radar ekranında belirgin görünmesini sağlar. AIS vericisi varsa açık tutun.
7. Sisli limana giriş ve ayrılış
- Mümkünse sisin kalkmasını bekleyin; sabah sisleri çoğu zaman güneş yükseldikçe dağılır.
- Giriş için önceden bir rota ve dönüş noktaları hazırlayın; derinlik alarmını ayarlayın.
- Bir kişi yalnızca pruvada gözcülük ve dinleme yapsın.
- Liman kontrolü ya da trafik hizmeti olan bölgelerde (ör. İstanbul Boğazı) VHF’te ilgili kanalı dinleyin ve talimatlara uyun.
8. Teknenin kendisi: sörveyde bakılan seyir donanımı
Sisli bir gecede bozulmuş bir seyir feneri, çalışmayan bir düdük ya da ayarsız bir radar tehlikeyi büyütür. Sörveyde seyir fenerleri, ses işaret donanımı, radar ve AIS’in çalışması, anten bağlantıları ve kablo durumu kontrol edilir. Ayrıntılar için seyir elektroniği sörveyi sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Sadece AIS ile sisli havada seyir yapılır mı?
Önerilmez. AIS’i olmayan tekneleri yalnız radar ve gözcülük gösterir; kurallar da tüm tekneleri izlemenizi bekler.
Radar reflektörü gerçekten işe yarar mı?
Evet; özellikle fiber ve ahşap teknelerin radar yankısı zayıftır. Uygun yüksekliğe takılmış bir reflektör, büyük gemilerin ekranında sizi daha erken görünür kılar.
Sis içinde demirlemek mi, yola devam mı?
Güvenli bir demir yeri yakındaysa ve trafik yolunun dışındaysa demirleyip beklemek çoğu zaman en emniyetli seçenektir. Demirliyken de ses işareti verilir.